POZORIŠNE PREMIJERE: Prolazak kroz prozor
Pas-port, Andraš Urban, Pozorište/ Kazalište „Kostolanji Deže“ sinhaz Subotica; Najnovija predstava Andraša Urbana u svom matičnom pozorištu bavi se suživotom ljudi kao pripadnika različitih nacionalnih zajednica u blizini administrativnih granica, konkretno, na severu Bačke.
„Pas-port“ je prvi deo planirane trilogije, u kojoj Urbana očekuje rad sa segedinskim, a zatim sa mešovitom ekipom glumaca. U subotičkoj postavi su igrali: Marta Bereš, Suzana Vuković, Jelena Mihajlović, Arpad Mesaroš, Imre Elek Mikeš. Projekat je deo programa za prekograničnu saradnju Evropske unije.
Ništa od ovoga, pa čak ni istraživanje koje je sproveo, anketa na osnovu koje je formiran dramaturški siže, motivi i (redak) tekst koji se izgovara u predstavi, nije omelo Andraša Urbana da nastavi sa animacijom apstraktno ekspresivnog jezika koji neguje, linijama snažnog fizičkog prisustva glumaca sa kojima radi, izazivanja jakog unutrašnjeg osećaja, „nelagodnosti“ spram onoga što se na sceni dešava. U likovnim terminima njegov postupak bi se mogao okarakterisati kao akciono slikarstvo, intervencija...
Predstava se odvija u šatoru, između dva reflektora, dva tri reda stolica za publiku, na beloj, očigledno modnoj pisti, sa živom muzikom („di-džej“ Atila Antal). Ulazeći i sa jedne i sa druge strane, brzo smenjujući tek nekolicinu tipskih identiteta – gospoda, dame, ljudi u tradicionalnim nošnjama, militantno odeveni mladići i devojke – brzo smenjujući scene i tipove scena (koreografske, srpske, mađarske, mađarskosrpske), glumci i uspostavljaju modnu reviju, vašar taštine i površnosti kad je u pitanju nacionalno, njegovo vladajuće preplitanje i razumevanje koje se ne odmiče od nivoa stereotipa.
Jezik je jedan od prvih motiva koji upadaju u oči. Za slušalice koje publika dobije kad se radi o dvojezičnim predstavama, glumica odmah daje uputstvo da se stave tek kad oni to kažu, što se do kraja i ne desi. Ono malo verbalnog na nivou je kakofonije, svi glumci praktično istovremeno govore oba jezika, što je uglavnom duhovit komentar šizofrene pozicije razvijene i potvrđene, eto, i u predstavi, na planu razumevanja između publike i izvođača. Pogotovo kad se smejemo „mađarsko-srpskom“ i saosećamo sa patnjom izgovorenog „srpsko-mađarskog“. Ono što, pak, izaziva zebnju, jeste savršeno razumevanje, univerzalnost nasilja koje je ne poznaje nacionalne granice, identičnog blejanja na „različit“ zvuk svog duhovnog, tradicionalnog vođe. Iz ovoga bi moglo da se zakuči da politički diskurs rediteljske poetike Andraša Urbana jeste anarhistički, u svoj složenosti njegovog značenja, a ne samo „poziva na rušenje“.
Scene govora o temi, suživotu, realizovane su kroz indikativnu volim/ mrzim matricu, što je pojačano time da glumac koji to izgovara-zapisuje na papir, bude jedva čujan, da pokriven crnim poluprovidnim velom mrmlja nešto. U sceni zajedništva rasprava ima prednost nad elementarnom ljudskom potrebom, glađu koja vrlo brzo zaoštrava svaku situaciju... Ipak, Urban još oštrije insistira na komediji, ekstatičnoj farsi stranih turista kojima je Palić prelep i sa subotičkom kanalizacijom, humorističkoj kritici drugih kultura, religija, svima zajedničkih maskarada. Na čulnosti scenskog prisustva tela, jezika, kultura, zemlje, vode, hrane, govana, na neizdrživoj potrebi da se celokupnošću estetskog od svega toga napravi red, harmonija.
U poslednjoj sceni, Mađar k'o od majke rođen sav upohovan u horgošku papriku i smerno obučena, ispod crnog vela otkrivena Srpkinja sa suzom u oku, on sa stola ona daleko od njega, polako sedaju jedno naspram drugog. Između njih, ostatak ekipe prosipa pesak, pravi pustinju, zatim zabada buketiće, niče cveće... Olakšanje, dosta! Poetski kraj za novi početak?
Shvatam da nova predstava u „Kostolanji Deže“ nije „pas-port“ kao ulaznica za vrata, nego „post-par“, nešto kao prolazak kroz prozor.
Igor Burić (Dnevnik)
